Tand uitgeslagen bij een ongeluk: wat moet ik nu doen?

De eerste minuut

Het gebeurt bijna altijd onverwacht: een bal, een val, een botsing op het sportveld. Er is paniek, er is bloed, en er ligt een tand op de grond.

Wat u in die eerste minuut doet, bepaalt voor een groot deel of die tand te redden is. Vier stappen, in deze volgorde.

1. Zoek de tand en pak hem bij de kroon. De kroon is het deel dat u normaal in de mond ziet. Raak de wortel niet aan, ook niet even om te kijken. Op dat worteloppervlak zitten levende cellen die de tand later weer moeten laten vastgroeien, en die zijn kwetsbaar.

2. Spoel hem kort af, alleen als er vuil op zit. Lauw stromend water, een paar seconden. Niet schrobben, niet poetsen, geen zeep, geen desinfectiemiddel.

3. Zet hem terug of houd hem nat. Lukt het om de tand meteen en zonder forceren terug in zijn kas te plaatsen, dan is dat het allerbeste: dat is de enige plek waar hij niet uitdroogt. Laat de persoon daarna zacht op een schone zakdoek bijten. Lukt het niet vlot, forceer dan niets en ga naar stap 4.

4. Bewaar hem in melk. Melk is de beste bewaarvloeistof die de meeste mensen in huis hebben. Geen melk bij de hand? Laat de tand dan tussen wang en tandvlees zitten, in het eigen speeksel. Bij een klein kind is dat laatste onverstandig vanwege het risico op inslikken; kies dan melk of een bakje speeksel.

Nooit doen: de tand in water bewaren, of droog in een zakdoek of tissue.

Waarom melk en geen water

Dit voelt tegenintuïtief, want water lijkt schoner.

Het probleem is de concentratie. Water bevat vrijwel geen opgeloste zouten, en dan trekken de cellen op het worteloppervlak water aan tot ze opzwellen en kapotgaan. Dat gaat snel.

Melk zit qua samenstelling en zuurgraad dicht genoeg bij lichaamsvocht om die cellen enkele uren in leven te houden. Speeksel doet het ook redelijk, al minder lang.

Een droge zakdoek is de slechtste optie van allemaal: dan sterven de cellen binnen enkele tientallen minuten af.

Waarom die eerste minuten zo tellen

Een tand zit niet vast in het bot als een schroef. Hij hangt erin met een dun laagje vezels tussen wortel en bot, en die vezels zijn levend weefsel.

Bij een klap scheurt dat laagje. De helft ervan blijft achter in de kaak, de andere helft zit nog op de wortel. Zolang beide helften leven, kunnen ze weer aan elkaar groeien.

Drogen ze uit, dan is die verbinding weg. De tand kan dan nog wel vast komen te zitten, maar op een andere manier: door direct met het bot te vergroeien. Dat lijkt op korte termijn geslaagd, maar zo’n tand wordt op termijn afgebroken en vervangen door bot.

Vandaar de vuistregel: de eerste dertig tot zestig minuten zijn bepalend.

Wat wij doen zodra u binnen bent

We spoelen de kas voorzichtig schoon en plaatsen de tand terug in de juiste positie. Daarna spalken we hem: met een dun draadje of een strip aan de buurtanden, zodat hij stil ligt terwijl het weefsel geneest. Die spalk blijft een tot twee weken zitten.

Zo nodig maken we een röntgenfoto om te zien of er niets gebroken is aan de kaak of aan de wortel.

Daarna volgt controle, en daar hoort een eerlijke verwachting bij: bij een volgroeide tand overleeft de zenuw het meestal niet. Dan is later alsnog een wortelkanaalbehandeling nodig. Dat is geen teken dat de behandeling mislukt is; het hoort bij dit type letsel. Bij kinderen met een nog niet volgroeide wortel is de kans dat de zenuw het redt aanzienlijk groter.

Ook goed om te weten: zo’n tand kan later verkleuren. Daar is iets aan te doen, en dat bespreken we op dat moment.

Als het een melktand is

Dan is het advies precies andersom: een melktand plaatsen we nooit terug.

Onder elke melktand zit de kiem van de blijvende tand, en die zit daar dicht tegenaan. Een melktand terugduwen kan die kiem beschadigen, en dan ruilt u een tijdelijk probleem in voor een blijvend probleem.

Kom wel langs. We kijken of de kiem eronder in orde is, of er geen stukje in de wond is achtergebleven, en of het tandvlees goed geneest. Bij twijfel maken we een foto.

En als de tand niet te redden is

Dat komt voor, ook bij een snelle en correcte aanpak. Soms is de wortel gebroken, soms lag de tand te lang droog.

Dan is de eerstvolgende vraag niet welke oplossing het beste is, maar wat er nu past. Bij jongeren wachten we met een implantaat tot de kaak volgroeid is, omdat een implantaat niet meegroeit; die periode overbruggen we anders. Bij volwassenen bespreken we een implantaat of een brug.

Neem in dat gesprek de tijd. Het acute moment is dan voorbij, en dat is precies wanneer dit soort keuzes het beste gemaakt worden.

Bel voordat u komt

Eén praktisch punt tot slot: bel voordat u in de auto stapt.

Dan weten wij dat u onderweg bent, kunnen we een plek vrijmaken en alles klaarzetten. Wij houden dagelijks ruimte vrij voor spoed. Dat scheelt minuten die in dit geval echt meetellen.